Zorg zonder winst? Dan ook zonder verspilling
Een pleidooi voor minder structuur, meer reflectie en echte nabijheid in toezicht.
Stoere taal is goedkoop. “De zorg moet doelmatiger.” “De patiënt moet centraal staan.” “We investeren in toezicht.” Zinnen die dienen als conferentiebehang. Maar wie iets verder kijkt dan een beleidsnotitie of een PowerPointpresentatie vol kengetallen, ziet een werkelijkheid die weerbarstig is. Waar structuur belangrijker lijkt dan de mens. Waar toezicht op afstand staat. Waar ‘zorg zonder winst’ niet automatisch leidt tot zorg zonder verspilling.
In veel instellingen, zeker de grotere, zien we dat de overhead (en daarmee de kosten) gestaag groeit. Managementlaag op managementlaag. Consultants als vaste waarde op de werkvloer. ICT-structuren die eerder verlammen dan verbinden. En ondertussen vragen we van zorgverleners om efficiënter, digitaler en flexibeler te werken. Waar is het evenwicht?
“Uit het tarievenonderzoek blijkt een grote spreiding van de kosten van overhead. ……….. Deze is enigszins te koppelen aan de organisatieomzet………. Het is onder andere hierdoor niet verenigbaar om ………. op dezelfde wijze te bekostigen. Complexere jeugdhulp leidt tot grotere overhead, blijkt uit het tarievenonderzoek. Ook de specifiek genoemde ambulante alternatieven kennen een hogere overhead. De overhead wisselt tussen de 33,1% en 78,8%. Door de zeer hoge overheadkosten, ……., is het geen vanzelfsprekendheid dat de regio met deze tarieven akkoord gaat.”
Bron: Verslaglegging Marktconsultatie 16 oktober 2023 Samen14
De perverse prikkel van productie
Het financieringsmodel waarin veel zorgorganisaties opereren – productiegericht, gebaseerd op aantallen en minuten – beloont volume boven waarde. Zolang de output op papier klopt, is er geen reden tot zorg, zo lijkt het. Maar datzelfde model maakt inefficiëntie onzichtbaar. Het maakt het mogelijk dat instellingen met een opgeblazen overhead toch als ‘doelmatig’ worden aangemerkt. Want het systeem ziet de zorgregels, maar niet de context. De spreadsheet, maar niet de mens.
En dan wordt bureaucratie niet alleen een kostenpost, maar een cultuur. Een manier van denken waarin controle boven vertrouwen komt te staan. Waarin verantwoording afleggen belangrijker wordt dan verantwoordelijkheid nemen.
Toezicht op afstand is geen toezicht
De overheid spreekt graag over toezicht. Over verbetering, verankering, verantwoording. Maar écht toezicht vraagt om nabijheid – niet alleen van gegevens, maar van ervaring. Te vaak bestaat toezicht uit signalen op afstand, uit jaarcijfers en zelfevaluaties, uit vinklijsten die rust geven maar niets zeggen. Zeker in de ambulante zorg, waar zorgprofessionals hun werk doen bij mensen thuis, in wijken, in het moment, is die afstand een obstakel voor inzicht. En dus voor ingrijpen waar nodig. Dat is meer “af en toe zicht” dan toezicht.
De keuze om toezicht vooral te richten op regels en structuren is een politieke. En begrijpelijk, in een landschap waarin misstanden altijd op het bord van de minister terechtkomen. Maar wie toezicht reduceert tot structuur, raakt kwijt wat het wezenlijk moet zijn: beïnvloeding van gedrag. Niet door dwang alleen, maar juist door dialoog, ondersteuning, het aanreiken van context en het erkennen van moreel leiderschap bij professionals.
De blinde vlek van bestuurlijke nabijheid
Er speelt nog iets. Grote zorginstellingen zijn vaak goed vertegenwoordigd in bestuurlijke netwerken. Bestuurders schuiven aan bij koepelorganisaties, adviesraden of beleidsbijeenkomsten. Dat biedt invloed, maar ook blindheid. Kritiek op deze instellingen wordt al snel als ‘politiek gevoelig’ beschouwd. En toezichthouders, formeel onafhankelijk, bewegen zich vaak in dezelfde kringen. Dan ontstaat vanzelf een zekere beleefdheidscultuur, waarin confronterende vragen uitblijven. Geen kwade wil, wel gebrek aan échte spiegeling.
Daar komt bij dat transparantie over overheadkosten fragmentarisch is. Er is geen heldere, uniforme definitie van wat onder overhead valt, waardoor organisaties zelf kunnen bepalen hoe zij dit communiceren. Daarmee wordt vergelijken onmogelijk en verantwoording vrijblijvend. Wie zegt: “Wij zitten onder het sectorgemiddelde,” zegt in feite weinig, zolang dat sectorgemiddelde op drijfzand is gebaseerd.
Wat dan wél?
We moeten af van het idee dat toezicht alleen werkt vanuit meer regels. Het is tijd voor nabijheid, voor menselijkheid in systemen. Raden van Toezicht zouden moeten durven benoemen wanneer structuur belangrijker is geworden dan zorg. Beleidsmakers zouden niet nóg een toezichtsorgaan moeten optuigen, maar investeren in kritische reflectie bij bestaande gremia. Zoals ook Coöperatie Zorgondernemers Twente, zonder winstoogmerk maar met een gemiddelde overhead van 12%, geweldig werk levert. 88% gaat dus naar zorg en wij voldoen aan alle kwaliteits- en toetsingseisen! Zorguren zouden zorguren moeten zijn, geen 33,1% tot 78,8% naar overhead. Terwijl kleinere organisaties zoals de onze vaak onder een streng toezichthoudend vergrootglas liggen, onevenredig veel verantwoording moeten afleggen en soms geconfronteerd worden met een disproportionele mate van controle en administratieve lasten. Dat vraagt geen nieuwe wetgeving, maar meer lef en leren van elkaar. Jammer dat kleinere organisaties met een veel lagere overhead niet in het tarievenonderzoek zijn meegenomen. Wederom gebrek aan échte spiegeling?
Zorg zonder winst is geen vrijbrief voor logheid. Juist in het vertrouwen dat deze instellingen genieten, ligt hun verantwoordelijkheid om voorop te lopen in transparantie, doelmatigheid en morele integriteit. Niet omdat het moet, maar omdat het hoort.
Pas dan verdient zorg echt het vertrouwen van de samenleving.
Ben jij bestuurder, beleidsmaker of collega-zorgprofessional die voorbij het frame durft te kijken? Ik ga graag met je in gesprek over hoe we samen zorg persoonlijk én beter betaalbaar maken!
F.A. (Frank) Brummelhuis MBA
Directeur-bestuurder | Coöperatie Zorgondernemers Twente U.A.
Auteur van ‘Verbinding door leiderschap’
#Zorgondernemers #BetaalbareZorg #Zorgbeleid #Zorgtransformatie #Jeugdzorg #WMO #Samen14 #WethouderZorg